X-31 Enhanced Fighter Maneuverability (EFM)

1990'l? y?llar?n ba?lar?nda, iki adet X-31 kullan?larak, tutunma kayb? sonras? uçu? ile ilgili bilgi edinebilmek amac?yla, "Enhanced Fighter Maneuverability" program? kasam?nda bir dizi uçu? testi gerçekle?tirilmi?tir. Bu kapsamda itki yönlendirme teknolojileri test edilmi?tir. ?tki yönlendirme sayesinde, X-31, uça??n burnunun gösterdi?i yönden ba?ka yönlerde hareket edebilmi?tir. Bu ise, normal uçaklara k?yasla, üstün manevra kabiliyeti anlam?na gelmektedir.

Bu testler sonucunda, geli?mi? uçu? kontrol sistemi ile birlikte, itki yönlendirme sayesinde, normal uçaklar?n uçamayaca??, çok yüksek hücum aç?lar?nda kontrollü uçu?un mümkün oldu?u ortaya konulmu?tur.

Testler göstermi?tir ki; X-31 dü?ey kuyru?u ve bu kuyrukta yer alan kuyruk dümeni olmadan da gerekli ve yeterli kararl?l??a sahiptir Bu kararl?l??? sa?layan etken ise, tabiat?yla, itki yönlendirmedir. ?tki yönlendirme sistemi yunuslama ve sapma eksenlerinde gerekli kontrol ve kararl?l??? sa?lam??t?r.

?lk uçu?unu 11 Ekim 1990'da gerçekle?tiren X-31, 1990-1995 y?llar? aras?nda 580 uçu? gerçekle?tirmi?tir.

Tarihçe

Rockwell firmas? taraf?ndan yürütülen ba?lang?ç faz? testlerinde, uçak 108 uçu? gerçekle?tirmi?tir. Test i?lemleri, ?ubat 1992'de NASA tesislerine aktar?l?ncaya kadar geçen sürede, uça??n tutunma kayb? sonras? uçu? zarf? 40 derece hücum aç?s?na kadar art?r?lm??t?r.

Yap?lan testlerde, NASA, Amerikan Hava ve Deniz Kuvvetleri, Rockwell ve Alman Daimler-Benz'den pilot ve mühendislerden olu?an uluslararas? bir ekip, X-31'i benzer ancak itki yönlendirme sistemi bulunmayan uçaklara kar?? test etmi?lerdir. Bu testlerde X-31 di?er uçaklara kar?? üstünlük sa?lam?? ve 30:1 gibi yüksek bir öldürme oran?na ula?m??t?r.

6 Kas?m 1992 tarihinde, ikinci X-31 70 derece hücum aç?s?nda kontrollü uçu? gerçekle?tirmi?, bu hücum aç?s?nda uçarken, kontrollü yalpa (roll) dönü?ü gerçekle?tirmi?tir. 29 Nisan 1993 tarihinde ise, normal bir uça??n aerodinamik limitlerinin çok ötesinde olan, minimum yar?çapl?, 180 derecelik, tutunma kayb? ötesi manevra gerçekle?tirilmi?tir. Bu manevra "Herbst Manevras?" olarak bilinmektedir.

Üretilen ilk uçak, 19 Ocak 1995'te kaza sonucu kaybedilmi?tir. Ara?t?rmalar sonucunda uça??n burnunda yer alan ve ?s?tma sistemi bulunmayan hava ölçüm probunun buzland??? tespit edilmi?tir. Olu?an buzlanma probun iç çap?n? daraltm??, bu ise uçu? kontrol bilgisayar?na yanl?? bilgi gitmesine ve dolay?s? ile uça??n kontrolden ç?kmas?na neden olmu?tur.

X-31, program boyunca, 21'i hava gösteri, 559'u ara?t?rma amaçl? olmak üzere, toplam 580 uçu? gerçekle?tirmi?tir. Haziran 1995'te program tamamlanm?? ve bir süre sonra uçak, sergilenmek üzere, ayn? zamanda program orta?? da olan Almanya'ya teslim edilmi?tir.

Uçak Özellikleri
Genel Özellikler

Uzunluk:13.21 m
Kanat Aç?kl???:7.26 m
Yükseklik:4.44 m
Kanat Alan?:21.02 m2
Kanat Aç?kl?k Oran?:2.51
Bo? A??rl?k:5,175 kg
Maks. Kalk?? A??rl???:7,303 kg
Yak?t A??rl???:1,860 kg
Motor:71 kN, x1 GE F404-GE-400 turbofan
Maks. H?z: 1.28 M
Tavan Uçu? Yüksekli?i:12,200 m

Di?er Özellikler

Hücum aç?s? uçak kanatlar?n?n, serbest hava ak?m? ile yapt??? aç? olarak tan?mlanmaktad?r. X-31'in, tutunma kayb?na u?ramadan uçabilece?i maksimum hücum aç?s? 30 derecedir. Uçak, bu aç?dan daha yüksek hücum aç?lar?nda, normal ko?ullarda, tutunma kayb?na u?ramaktad?r. Ancak, geli?mi? uçu? kontrol sistemi taraf?ndan idare edilen itki yönlendirme özelli?i sayesinde, maksimum hücum aç?s?ndan daha büyük aç?larda kontrollü uçu? mümkün olabilmi?tir.

Motor lülesine yerle?tirilmi? üç adet kanatç?k, yunuslama ve sapma kontrolü amac? ile motordan ç?kan jet ak?m?n? yönlendirmek için kullan?lm??t?r. Karbon-karbon kompozit malzemeden üretilen yönlendirme kanatç?klar?, 1500 °C s?cakl??a dayanabilmektedir.

Uça??n ön k?sm?nda yer alan hareketli ön kanatç?klar ve kanat arkas?nda bulunan sabit arka kanatç?klar, itki yönlendirmeye ek olarak, özellikle dar dönü?lerde, yunuslama kontrolüne yard?mc? olmu?lard?r.

Yüksek hücum aç?lar?nda hassas veri toplaman?n zorlu?u nedeni ile, uça??n burnuna, hava ak?m?n? ölçmek üzere, özel bir prob yerle?tirilmi?tir. Bu prob daha hassas ve do?ru ölçüm yapabilmesi için, standart problar?n aksine, 10 derece e?ik duracak ?ekilde yerle?tirilmi?tir.

Sonuçlar

Bu program sonucunda, yüksek hücum aç?s?nda uçu? ile ilgili önemli teknik bilgiler edinilmi?tir. Elde edilen bu bilgiler, yüksek hücum aç?s? aerodinami?i, yüksek hücum aç?lar?nda uçu? kontrol sisteminin ve itki yönlendirmenin etkisi ve etkinli?i gibi konular?n daha iyi anla??lmas?n? sa?lam??t?r.

Teknik Raporlar
Resimler